Y›llard›r hep bah­se­di­lir in­san hak­lar›ndan. Bu­nun için, bir çok ku­rul­lar olu­fltu­rul­mu­fl, söz­le­flme­ler im­za­lanm›fl ama, so­run­lar hiç bit­me­mi­fl ve de hep gün­dem­de.
M.Ö. 21’in­ci yüzy›lda, Ha­mu­ra­bi Ka­nun­lar›’nda bu hak­lar­dan bah­se­dil­mek­te. Yu­nan fi­lo­zof­lar› da, bu ko­nu­da gö­rü­flle­ri­ni sun­mu­fllar. Ro­ma Hu­ku­ku yer ver­mi­fl bu hak­la­ra. Ga­rip ve yanl›fl olan yan› ise, bu hak ve öz­gür­lük­le­rin sa­de­ce bel­li bir s›n›fa tan›nm›fl ol­mas›. Glad­ya­tör­lük, kö­le­le­rin as­lan­la­ra par­ça­lat›lmas›, o dö­nem­ki Ro­ma’n›n bir yüz ka­ras›. M.Ö. 150’de, Ha­be­fl as›ll› Eu­no, ‹tal­ya’da bu va­hfl­ete ve haks›zl›kla­ra is­yan et­ti­€i için öl­dü­rül­mü­fl. Bu gün, onun öl­dü­rül­dü­€ü yer­de, in­san hak­lar›n› sem­bo­li­ze eden bir hey­kel var.
‹s­lam­da ve h›ris­ti­yanl›kta kar­de­fllik, efl­it­lik il­ke­le­ri yer al­sa da, in­san hak­lar› her iki din­de de za­man za­man cid­di bi­çim­de ih­lal edil­mi­fltir.
‹n­gil­te­re’de M.S. 1215’de, Kral John’un im­za­lad›€› Mag­na Char­ta Bel­ge­si, in­san hak­lar› ko­nu­sun­da at›lm›fl önem­li bir ad›m. Bu bel­ge uyar›nca, hal­ka ba­€›ms›z mah­ke­me­ler­de hakk›n› ara­ma im­kan› tan›nm›fl. Böy­le­lik­le ‹n­gil­te­re’de yurt­ta­fll›k hak­lar›n› ara­ma ve ko­ru­ma yo­lu ve dö­ne­mi aç›lm›flt›r.
Av­ru­pa’da h›ris­ti­yanl›€›n, da­ha do­€ru­su ka­to­lik­li­€in ko­yu ta­as­sup gün­le­rin­de, in­san hak ve öz­gür­lük­le­ri ta­ma­men yok edil­mi­flti. 18. yüzy›lda Loc­ke, Hob­bes, Hu­me, Adam Smith gi­bi ‹n­gi­liz dü­flü­nür­le­ri; ya­fla­ma, öz­gür­lük, mül­ki­yet gi­bi kav­ram­lar› or­ta­ya att›lar. Fran­sa’da, Di­de­rot, J.J. Ro­us­se, Al­man­ya’da. Kant bun­lar› des­tek­le­di ve Av­ru­pa ayd›nlan­ma ça­€›na ad›m att›. ‹n­sa­na de€­er ver­me ol­gu­su, ya­ni hu­ma­nizm ve rö­ne­sans de­ni­len ye­ni­den do­€u­fl, ön­ce ‹tal­ya’y› son­ra tüm Av­ru­pa’y› et­ki­le­di. Böy­le­lik­le, or­ta ça­€›n ka­ranl›€› si­li­nip yok ol­du.
Av­ru­pa’da­ki bu dü­flün­ce ak›mlar›, 1776 Ame­ri­kan Ba­€›ms›zl›k Bil­dir­ge­si’ne ve Ame­ri­kan Ana­ya­sas›’na esin kay­na­€› ol­du. Ame­ri­kan Ana­ya­sas›’nda din, top­lan­ma, hak ve öz­gür­lük­le­ri, bas›n öz­gür­lük­le­ri­ni ga­ran­ti­ye alan mad­de­ler yer bul­du. Bu de­€ifl­im, 1789 Frans›z ‹n­san Yurt­ta­fll›k Bil­dir­ge­si’nin ilan›n› et­ki­le­di ve ona te­mel tefl­kil et­ti.
186165 Ame­ri­kan iç sa­va­fl›ndan son­ra, Ana­ya­sa ge­re­€in­ce, kö­le­lik ve an­gar­ya ya­sak­land›. 1960’lar­da, ana­ya­sa­ya ›rk ayr›mc›l›€›n› kald›ran bir mad­de de ek­len­di. Bun­la­ra ra€­men, Ame­ri­ka’da yi­ne de zen­ci­le­re be­yaz­lar­dan farkl› dav­ran›ld›€› in­kar edi­le­mez bir ger­çek.
Sa­na­yi dev­ri­min­de ürün bol­lu­€u, bol­lu­€un ve kar›n bö­lü­flül­me­sin­de­ki zor­luk­lar, re­ka­bet, emek, ser­ma­ye, ka­pi­ta­lizm ve li­be­ra­liz­min or­ta­ya ç›k›fl›, top­lum­da ye­ni so­run­lar ya­ratt›. Böy­le­ce, sen­di­kal hak ve öz­gür­lük­ler ve sos­yal dev­let kav­ram› öne ç›kt› ve bu­nun için de sos­yal dü­zen­le­me­le­re ge­çil­di.
II. Dün­ya Sa­va­fl›’ndan son­ra, BM ör­gü­tü ku­rul­du. Bu ör­gü­tün tü­zü­€ü­nün gi­ri­fl bö­lü­mün­de “Er­kek ve kad›nlar›n efl­it hak­la­ra sa­hip ol­duk­lar›, tüm in­san­lar›n te­mel hak ve öz­gür­lük­le­ri bu­lun­du­€u, in­san onu­ru­nun önem­li ol­du­€u­” yer al­mak­ta. Ayr›ca, in­san­lar için da­ha faz­la öz­gür­lük, da­ha iyi ha­yat stan­dard› ve sos­yal ge­li­flme ge­rek­ti­€i de vur­gu­lan­mak­tad›r.
10 Aral›k 1948’de, BM Ge­nel Ku­ru­lu’nda ‹n­san Hak­lar› Ev­ren­sel Bil­dir­ge­si ka­bul edil­di. 30 mad­de­den olu­flan bu bil­dir­ge 48 olum­lu, 8 de çe­kim­ser oy­la ç›kt›. Suu­di Ara­bis­tan kö­le­lik ve la­ik­lik, Gü­ney Af­ri­ka ›rk ayr›m›, Rus­ya ki­fli mül­ki­ye­ti ge­rek­çe­le­riy­le im­za koy­mad›lar bu bil­dir­ge­ye. Tür­ki­ye’nin bu bil­dir­ge­yi ka­bul ta­ri­hi 6 Ni­san 1949. 10 Aral›k ül­ke­miz­de in­san hak­lar› gü­nü. Her y›l 10 Aral›k’ta bu kut­lan­mak­ta.
Da­ha son­ra, Pa­ris, Ce­nev­re, Hel­sin­ki, AG‹K gi­bi 40’dan faz­la söz­le­flme im­za­land›. Bu söz­le­flme­le­rin zay›f ta­raf›, de­ne­tim ve yapt›r›mdan yok­sun olu­fluy­du. 1976’da bu a盀› ka­pa­mak üze­re, Po­li­tik ve Me­de­ni Hak­lar Söz­le­flme­si im­za­land›. Bu an­la­flma, dev­let­le­ri ba€­lay›c› ni­te­lik­te ol­mas›na ra€­men, ül­ke­ler, ken­di ç›kar­lar›n› ön­de tut­tuk­lar›ndan, pra­tik­te ar­zu edi­len so­nuç­lar al›nam›yor.
‹n­san­lar›n sos­yal dü­zen için­de, do­€ufl­tan sa­hip ol­du­€u, vaz­ge­çi­le­mez ve dev­re­di­le­mez hak­lar› vard›r. Ya­fla­ma hakk›, öz­gür­lük hakk› gi­bi bu hak­lar, dev­le­tin ol­mad›€› za­man­lar­da bi­le mev­cut­tu. Bun­lar, dev­le­tin va­tan­da­fllar›na lüt­fet­ti­€i hak­lar de­€il­dir. Ama, bun­lar›n el­de edil­me­si de ko­lay ol­mam›flt›r. ‹n­sanl›k ta­ri­hi, bu hak ve öz­gür­lük­ler için ve­ri­len uzun ve zor mü­ca­de­le­le­rin ta­ri­hi­dir. Kö­le­lik dev­ri, des­pot kral­lar dev­ri, aris­tok­ra­si, bur­ju­va­zi sa­va­fllar› dev­ri, ayd›nlan­ma ve de­mok­ra­si dev­ri gi­bi bir çok dö­nem­den ge­çi­le­rek bu gün­le­re ge­lin­di.
‹n­san hak­lar›, top­lu­mun bi­rey­le­ri­ne tan›d›€› her fle­yi ya­pa­bil­mek, bir fle­ye sa­hip ola­bil­mek, dü­flün­ce­si­ne gö­re is­tek­te bu­lun­mak yet­ki­si­dir. Öz­gür­lük de, nor­mal bir in­san›n bafl­kas›na za­rar ver­me­den bir fley yap­ma hakk›d›r.
‹n­san hak­lar›, ödev­ler­le bir­lik­te dü­flü­nül­me­li. Çün­kü, sa­de­ce hak­lar de€­il, gö­rev­ler ve ödev­ler de vard›r.
‹n­san­lar, onur ve hak­lar yö­nün­den efl­it ve öz­gür do­€ar­lar. Si­ya­si ku­ru­lu­fllar da, bu hak­lar› ko­ru­mak­la yü­küm­lü­dür. Bu yüz­den, dev­let si­ya­sal gü­cü­nü key­fi ve s›n›rs›z bir bi­çim­de kul­la­na­maz. Dev­le­tin güç alan›n› ge­ni­fllet­me­si, hak ve özür­lük­ler için bir teh­li­ke olu­fltu­ra­bi­lir. Si­ya­sal gü­cün tek el­de top­lan­ma­mas›, hu­kuk ku­ral­lar›yla bu gü­cün kon­tro­lü için; ya­sa­ma, yü­rüt­me, yarg› ve ma­hal­li ida­re­ler gi­bi kuv­vet­ler ayr›l›€›na gi­dil­mi­fltir.
Dev­let, bu gün jan­dar­ma dev­le­ti ol­mak­tan ç›k›p, sos­yal dev­le­te do€­ru gi­di­yor. Ana­ya­sal› dev­let de€­il, ana­ya­sal dev­let söz­ko­nu­su. Ki­fli, dev­let­ten hak­lar›n› ko­nu­mas›n› is­te­ye­cek, dev­le­ti ku­sur­lu bu­lur­sa ulu­sal yarg›ya, o da ye­ter­siz kal›rsa ulus­la­ra­ras› ta­rafs›z bir yarg›ya ba­flvu­ra­bi­le­cek­tir. Av­ru­pa ‹n­san Hak­lar› Mah­ke­me­si, bu amaç­la ku­rul­mu­fltur.
Az ge­li­flmi­fl, yok­sul, de­mok­ra­tik ol­ma­yan ül­ke­ler­de, in­san hak ve öz­gür­lük­le­ri pek ge­çer­li de€­il. Ba­ha­ne­ler de pek çok. Top­lum he­nüz haz›r de€­il, ül­ke ç›kar­lar› bu­nu ge­rek­ti­ri­yor gi­bi... Zen­gin, ge­li­flmi­fl, de­mok­ra­tik ül­ke­ler­de, bun­lar da­ha faz­la var ve ti­tiz­lik­le ko­ru­nu­yor den­se de, bu pek inand›r›c› ol­mu­yor. Kör­fez kriz­le­rin­de­ki tu­tum­lar, Sa­ray Bos­na’da öl­dü­rü­len müs­lü­man­lar, bu­nun en çarp›c› ör­nek­le­ri.
‹n­san Hak­lar› Bil­dir­ge­si’nde ilk iki mad­de: ‹n­san›n ayr›ms›z, hür do­€du­€u­nu, hak­lar ve hay­si­yet­te efl­it ol­du­€u­nu, te­mel hak ve öz­gür­lük­le­rin kul­lan›lmas›nda ayr›mc›l›k yap›la­ma­ya­ca­€›n› ve efl­it­li­€i ifa­de eder. Son­ra­ki 19 mad­de: Her in­san›n sa­hip ol­mas› ge­re­ken me­de­ni ve po­li­tik hak­lar›n› dü­zen­le­mek­te. Bun­lar: ki­fli­nin gü­ven­li­€i, öz­gür­lü­€ü, yafl­am hakk›, kö­le­lik ve an­gar­yan›n ola­ma­ya­ca­€›, ifl­ken­ce, zu­lüm ve afl­a€›lay›c› mu­ame­le yap›la­ma­ya­ca­€›, ka­nun önün­de efl­it­lik, in­san hak­lar›n›n ih­la­li ha­lin­de dev­le­tin taz­mi­nat öde­me zo­run­lu­€u, key­fi gö­zalt›, tu­tuk­la­ma ve s›n›rd›fl› edi­le­me­me, aç›k yarg›la­ma, ak­si kan›tlan›nca­ya ka­dar ma­sum ka­bul edil­me, ka­nun­suz suç ve ce­za ol­ma­mas›, özel ha­yat›nko­nu­tun ve ha­ber­le­flme­nin do­ku­nul­mazl›€›, ika­met­se­ya­hat öz­gür­lü­€ü, inanç­lar›ndan ötü­rü bafl­ka ül­ke­ye s›€›na­bil­me hakk›, uy­ruk­luk, ai­le kur­ma, ev­len­me, mülk edin­me, dü­flün­ce­vic­dan­din ve iba­det öz­gür­lü­€ü, bar›fl için­de top­lan­ma ve der­nek kur­ma, seç­me­se­çil­me hakk›.
Son­ra­ki mad­de­ler ise sos­yal gü­ven­lik: efl­it ifl­e efl­it üc­ret, ta­til ve din­len­me hakk›, sen­di­ka hakk›, an­ne­nin ve ço­cuk­lar›n ko­run­mas› gi­bi hak ve öz­gür­lük­ler.
28. mad­de ay­nen flöy­le: “Her­ke­sin, ifl bu be­yan­na­me­de der­pi­fl edi­len hak ve hür­ri­yet­le­ri­nin tam tat­bi­ki­ni sa­€la­ya­cak bir sos­yal ve ulus­la­ra­ras› dü­ze­ne hakk› vard›r.”
29. mad­de­nin bi­rin­ci f›kras› “Her­ke­sin ki­fli­li­€i­nin tam ve ser­best ge­li­flme­si için, yafl­ad›€› top­lu­ma ka­rfl› ve­ci­be­le­ri vard›r. Ya­ni, sa­de­ce hak­lar de€­il, gö­rev­le­rö­dev­ler ol­du­€u da an›msat›l›yor bu f›kra­da.
Ayn› mad­de­nin ikin­ci f›kras›: “Her­kes, hak ve öz­gür­lük­le­ri­ni kul­lan›rken, bafl­kas›n›n hak­lar›na sayg›l› ol­mal›d›r. Ka­mu dü­ze­ni, ge­nel sa­€l›k ve ah­lak ko­nu­lar›n›n gü­ven­li­€i yö­nün­den, ya­sa ile dü­zen­len­mi­fl k›s›tla­ma­lar da ola­bi­li­r”
So­nun­cu olan 30. mad­de­ye gö­re, “Bil­di­ri­de yer alan hak ve öz­gür­lük­le­rin hiç­bi­ri­si, bir dev­let, grup ve ki­fli ta­raf›ndan yok edi­le­cek fle­kil­de yo­rum­la­na­ma­z”.
‹n­san hak­lar› ko­nu­sun­da ol­duk­ça me­sa­fe al›nd›. Ama, bun­lar ye­ter­li de€­il. Çün­kü bu gün, ye­ni baz› ev­ren­sel hak ve kav­ram­lar­la ka­rfl› ka­rfl›yay›z. Uzay, de­niz, do­€a, kül­tür ha­zi­ne­le­ri gi­bi in­san­lar›n or­tak mal varl›€› hakk› gi­bi. Ayr›ca, öte­na­zi, or­gan nak­li, kür­taj, su­ni döl­len­me, ge­ne­tik çal›flma­lar... ve bun­lar›n ya­ra­ta­ca­€› so­run­lar.
‹n­san hak­lar› ve öz­gür­lük­le­ri, ulus­lar›n varl›€›n› teh­li­ke­ye so­kan du­rum­lar­da, salg›n has­tal›klar­da, ka­mu dü­ze­ni ve mil­li gü­ven­li­€i teh­dit eden du­rum­lar­da k›s›tla­na­bi­li­yor. Ama bu­nu ya­par­ken ›rk, renk, cins, din, sos­yal ori­jin ayr›m› yap›lma­mal›, de­mok­ra­tik il­ke­le­re ters dü­flül­me­me­li. Yafl­am hakk› ko­run­mal›, ifl­ken­ce, an­gar­ya yap›lma­mal›, ce­za ka­nun­lar› ge­ri­ye do€­ru ifl­le­til­me­me­li ve san›k mah­ke­me­ye ç›kar›lmal›. Vic­dan, dü­flün­ce, din öz­gür­lü­€ü hiç bir fle­kil­de ve flart­ta k›s›tlan­ma­mal›, ask›ya al›nma­mal›. K›s›tla­ma ve ask›ya al›nma­lar›n da BM’ye ra­por edil­me flart› kon­mu­fl an­la­flma­la­ra.
Yap›lan bu dü­zen­le­me­ler­le, dev­let­le­rin ken­di s›n›rlar› için­de, di­le­di­€i gi­bi ha­re­ket ede­me­ye­ce­€i ve in­san hak­lar›n› ih­lal ede­me­ye­ce­€i he­def­len­mi­fl gi­bi. Bu gün, bu yapt›r›mlar sa­de­ce zay›f ve güç­süz dev­let­le­re uy­gu­lan­mak­ta. ‹n­san hak­lar›n› ih­lal­den çe­kin­me­yen güç­lü dev­let­le­re de bu yapt›r›m›n uy­gu­lan­mas› flart ama, bu­gün­kü gö­rü­nüm hiç de öy­le de€­il. Umar›m, iler­de bu ek­sik­lik de dü­ze­lir.

Yazarın Tüm Yazıları İçin Tıklayınız »